Buhari ve Müslim'de geçen hadislerin doğruluğu nedir?

Buhari ve Müslim'de geçen hadislerin doğruluğu nedir?

 

1. BUHÂRÎ’NİN SAHİH’İ:Kısaca müellifine nisbet ederek Buhârî diye bilinen Câmi’u’s-Sahîh‘in tam adı: El-Câmi’u’s-Sahîh el-Müsned min Hadîsi Resûlullâh sallallahu aleyhi ve sellem ve Sünenihî ve Eyyâmihi’dir.

Hocası İshak İbnu Râhuye’nin: “Biriniz sahîh hadîsleri müstakil muhtasar bir kitapta cemetse.” tavsiyesi üzerine yola çıkan Buhârî, Sahîh’ini 16 yılda; 600 bin hadîsten seçerek vücuda getirmiştir. Firebrî’nin rivâyetine göre, herhangi bir hadîsi Sahîh’e dahil etmezden önce yıkanıp iki rekat namaz kılan Buhârî, Allah’a istihârede bulunup mânevî bir işâret aramış, ondan sonra hadîsin sıhhatine hükmetmiştir. “Bu şekilde sıhhati nazarında sübût bulmayan hiçbir hadîsi Sahih’e almadım.” der. Es-Sahîh’in bu şartlar altında tebyîz’i Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)’ın kabr-i şerifleriyle, minberi arasında gerçekleşir.

Buhârî, eserini tamamlayınca Ahmed İbnu Hanbel, Yahya İbnu Mâin, Ali İbnu’l-Medînî gibi devrinin üstadlarına arzeder. Bunlar, rivâyete göre, dört tanesi hariç bütün hadîslerin sıhhatinde ittifak edip, takdirlerini ifâde ederler. Zehebî: “Buhârî’nin el-Cami’u’s-Sahîh’i, Kitabullah’tan sonra Kütüb-i İslâmiye’nin en kıymetlisi, en üstünüdür. Bir kimse onu dinlemek için bin fersahlık mesâfeye yolculuk yapsa, bu zahmete değer, seyahati boşa gitmez.” der.

Eser, te’lîfinde müellifin takip ettiği titizlik sebebiyle en sahih hadîsleri cemederek, bütün ümmetin icmaya yakın bir ittifakla tam bir güvenine mazhar olmuş, “Kur’ân’dan sonra ikinci Kitap” olma şerefini kazanmıştır. Öyle ki, musîbet ve belâlara karşı, tıpkı Kur’ân gibi teberrüken okunması bile müesseseleşmiştir. Sağlam bir senetle Buhârî’nin kendisinden şu rivâyet anlatılmaktadır:

“Bir gece rüyamda Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)’ı gördüm. Ben önünde durmuş, elindeki yelpaze ile Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)’ı sineklerin tâcizinden koruyordum. Bunun mânasını bir tabirciden sordum. Bana: “Sen Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)’ı kizbe karşı müdafaa edeceksin.” diye yordu. Beni, el-Cami’u’s-Sahîh’i te’life sevkeden bu rüya oldu.”

Eserin ehemmiyet ve makbuliyetini anlatma zımnında Ebu Zeyd el-Mervezî’den şu rivâyet kaydedilir. Ebu Zeyd demiştir ki: “Ben, bir gün Rükn ile Makam arasında uyuyordum. Rüyamda Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm)’i gördüm. Bana: ‘Ey Ebu Zeyd, ne zamana kadar benim kitabımı değil de Şâfiî’nin kitabını tedrîs edeceksin?’ dedi. Ben: ‘Ey Allah’ın Resûlü senin kitabın hangisi?’ diye sordum. “Muhammed İbnu İsmâil’in Camiî” dedi.”

 

BUHÂRÎ’NİN NÜSHALARI:

Buhârî’nin sağlığında ermiş olduğu şöhret sebebiyle, Sahîh’ini doksan binle ifâde edilen büyük sayıda kimse kendisinden dinleme fırsatı bulmuştur. Bunlar arasından bin kadarının Sahîh’i dinlemekle kalmayıp rivâyet de ettiği yine kaynaklarda ifade edilir. Ancak bunlardan beşi ismen bilinmektedir: Muhammed İbnu Yûsuf el-Firebrî (v. 320), İbrahim İbnu Ma’kıl en-Nesefî (v. 194), Muhammed İbnu Hârun el-Hadramî, en-Nesevî (v. 290), Mansur İbnu Muhammed el-Bezdevî (v. 329) ve el-Hüseyin İbnu İsmail el-Mehâmilî (v 330).

Bunlardan ilk ikisi müteâkib asırlarda çeşitli çalışmalara kaynaklık yapmıştır.

Bugün piyasadaki Sahîh-i Buhârî nüshaları, Yûnînî’nin İstanbul’da mevcut olan kendi el yazısı nüshasından hicri 1313 yılında Sultan Abdülhâmîd Hân Hazretleri tarafından Mısır’da yaptırılan baskısına dayanır. Mezkûr baskıda, Yûnînî nüshasının bütün hususiyetleri aynen korunmuştur.

 

BUHÂRÎ ÜZERİNE YAPILAN ÇALIŞMALAR:

İmam Buhârî, hayatı ve eserleri üzerine en çok çalışma yapılan büyüklerden biridir. Hususen el-Câmi’u’s-Sahîh’i başka hiçbir kitaba nasîb olmayan bir alakâya mazhar olmuştur. Ricali, metodu, tanzîmi, garib kelimeleri, müşkilleri, terâcim’i, fıkhı… vs. yönleri ayrı ayrı kitaplara, araştırmalara konu olmuştur. Keşfü’z-Zünûn’da bunlardan yüze yakını tanıtılır. Buhârî üzerine çalışmalar hâlâ devam etmektedir.

 

Buhârî ile ilgili bazı mühim kitaplar:

1. İ’lâmu’s-Sünen: İlk Buhârî şerhidir, Vefatı 388 olan Ebu Süleyman Hamd İbnu Muhammed el-Hattâbî telif etmiştir.

2. Behçetu’n-Nüfûs: Müellifi Ebu Muhammed Abdullah İbnu Ebî Cemre’dir (v.699/1299) Buhârî’nin tasavvufa müteallik hadîslerini şerheder.

3. El-Kevâkibu’d-Derârî fî Şerhî Sahîhi’l-Buhârî: Kirmânî nisbetiyle meşhur Şemsüd’Dîn Muhammed İbnu Yûsuf (796) te’lîf etmiştir.

4. Et-Telvîh fî Şerhi’l-Câmi’i’s-Sahîh: Müellifi Alaeddin Moğoltay İbni Kılıç’dır (792). .

5. Fethu’l-Barî bi-Şerhi’l-Buhârî: Müellifi İbnu Hacer diye ma’rufel-Hâfız Şihabuddin Ebu’l-Fadl el-Askalânî’dir (v. 852). Birkaç kere tabedilmiştir.

6. Umdetu’l-Kâri Şerhu Sahîhi’l-Buhârî: Müellifi Bedruddin Ebu Muhammed Mahmud İbnu Ahmed el-Aynî’dir (v. 855/ 1451 ). Mükerreren tabedilmiştir.

7. İrşâdu’s-Sârî Li-Şerhi Sahîhi’l-Buharî: Müellifi Kastalânî diye ma’ruf Ebu’l-Abbas Şihabüddin Ahmed İbnu Muhammed’dir (g. 923/1517 ), matbudur.

8. Kevserü’l-Câri ila Riyâzi’l-Buhârî: Meşhur Molla Gürânî’nin şerhidir, henüz matbu değildir.

9. Feyzu’l-Bârî ila Sahîhi’l-Buhârî: Müellifi Muhammed Enver el-Keşmîrî’dir (v. 1352/1933). Daha çok mefhumlar üzerinde durulur, farklı, faydalı bir şerhtir, matbudur.

10. Buhârî’nin Kaynakları Hakkında Araştırmalar: Fuad Sezgin’in eseridir. 1956 yılında İstanbul’da basılmıştır.

 

2. İMAM MUSLİM’İN HAYATI VE SAHÎHİ:

El-İmam el-Hâfız Hüccetu’l-İslâm Ebu’l-Hüseyn Müslim İbnu’l-Haccâc el-Kuşeyrî, en-Nîsâbûrî: 204-261 yılları arasında yaşamıştır. Hadîs dinlemeye küçük yaşta başlar. İlk defa 218 yılında hadîs meclislerine devama başladığı belirtilir.

Hadîs tahsili için Irak, Hicaz, Şam ve Mısır’a gitmiş, mükerrer seferler Bağdad’a uğramıştır. Bu seyahatleri sırasında Buhârî’nin şeyhlerini ve daha başkalarını da dinleme fırsatı bulur. Hadîs aldığı kimseler arasında Buhârî, İshak İbnu Râhuye, Abdullah İbnu Mesleme el-Ka’nebî, Harmele İbnu Yahya Sahîbu Şâfiî, Ahmed İbnu Yunus, Sâd İbnu Mansûr, Yahya İbnu Yahya, Heysem İbnu Hârice, Ahmed İbnu Hanbel vs. de var.

Müslim birçoklarına da hocalık yapmıştır. Ebu Avâne Ya’kub İbnu İshâk el-Esferâînî, Tirmizî, Ebu Amr el-Müstemlî gibi.

 

FAZİLETİ:

Müslim yaşadığı devrin en başta gelen hadîs âlimlerinden biridir. Şüphesiz bunda Buhârî, Ahmed İbnu Hanbel, İshâk İbnu Râhuye gibi meşhur muhaddîslere talebelik yapmış olmasının büyük payı vardı. İbnu’l-Ahram: “Şu şehrimiz (Nisâbur) üç büyük muhaddîs yetiştirmiştir: Muhammed İbnu Yahya (ez-Zühlî), İbrahim İbnu Ebî Tâlib ve Müslim.” der. Bündâr da: “Hâfızlar dörttür: Ebu Zür’a, Muhammed İbnu İsmail el-Buhârî, ed-Dârimî ve Müslim” demiştir. Şeyhlerinden Muhammed İbnu Abdilvehhâb el-Ferrâ’nın da: “Müslim, halkın âlimlerinden ve ilim dağarcıklarından biridir. Onun hakkında hayırdan başka bir şey bilmiyorum.” dediği belirtilir.

 

SAHÎH’İ:

Müslim, çok sayıda eser vermiş olmakla berâber, es-Sahîh’i ile şöhret bulmuştur. İslâm uleması bu kitabı Sâni’u’l-İsneyn bilmekte icma eder. Yani Kur’an-ı Kerîm’den sonra gelen en muteber iki kitabın ikincisi. Bu iki kitaba kısaca Sahîheyn denir. Bunlarda geçen hadîsler es-Sahîh olarak vasıflandırılmıştır. Yâni, Resûlullah (aleyhissalâtu vesselâm)’a nisbetlerine kesin nazarıyla bakılır. Yani, hadîs, sadece hâricî şartlarıyla değil, nefsülemrde de sahîhtir.

 

MÜSLİM ÜZERİNE YAPILAN ÇALIŞMALAR:

Sahîh-i Müslim‘in muhtelif neşirleri mevcuttur. En mükemmel neşrini son devir Mısır muhaddislerinden merhum Muhammed Fuad Abdülbaki yapmıştır. Bu tahkikli bir neşir olup, hadîsler, bablar ayrı ayrı numaralanmıştır. Numaralamada, kısaca Concordence diye bilinen Mu’cemu’l-Müfehres li-Elfâzi’l-Hadîs’in-Nebevî adlı fihriste, Müslim’le ilgili numaralamayı esas alır.

 

MÜSLİM’İN ŞERHLERİ:

Müslim üzerine birçok şerh yapılmıştır. Keşfu’z-Zünun’da 15 kadarı zikredilir. Fuat Sezgin’in Târihu’t-Türas’ında 30’a yakın şerhin ismi verilir. Bunlardan bazıları mühimdir.

 

1. El-İkmâl fî Şerhi Müslim: El-Kâdı İyâz el-Yahsubî (544/1149) tarafından yapılan bir şerhtir. Kadı İyaz bu şerhle, Muhammed İbnu Ali el-Mâzerî’nin (v. 536/1141) el-Mu’lim bi-Fevaidi Kitab-ı Müslim adındaki şerhini ikmal etmiştir.

2. El-Müfhim li-mâ Eşkele min Telhîs-i Kitabi Müslim: Ebu’l-Abbâs Ahmed İbnu Ömerel-Kurtubî’nin (v 656/1258) şerhidir. Müslim önce telhis edilmiş sonra da şerhedilmiştir.

3. İkmâlu İkmâli’l-Muslim: Ebu Abdillah Muhammed İbnu Halîfe el-Mâlikî (v. 827/ 1423) bu şerhte Mâzirî, Kadı İyaz, Kurtubî ve Nevevî’nin şerhlerini yeni ilavelerle birleştirmiştir.

4. el-Minhâc fi Şerhi Sahîh-i Müslim İbni’l-Haccâc: Bu şerh, kısaca Nevevî diye bilinen Ebu Zekeriya Yahya İbnu Şeref en-Nevevî (v. 676/1277) tarafından yapılmıştır. Bugün ençok mütedâvil olan Müslim Şerhî budur.

 

Müslim dilimize merhum Mehmet Sofuoğlu tarafından tercüme edilmiş, merhum Ahmed Davudoğlu tarafından da hem tercüme hem de şerhedilmiştir.